رویدادهای داخلی

روستا‌گریزی و پیامدهای ناگوار آن بر محیط زیست

شریف شایق

تراکم نفوس در شهرهای افغانستان به شمول پایتخت، بحران آلوده‌گی محیط زیست را دامن زده است. کابل، آلوده‌ترین شهر افغانستان است که بارها ادارات مسوول از وخامت اوضاع در این شهر نگرانی کرده‌اند، اما حکومت‌های کرزی و غنی طرحی برای مدیریت این وضع نداشته‌اند.

خلاف تلاش‌های دولت برای افزایش سهولت‌ها و ارایه خدمات به مردم در روستاها، مردم از روستاها فرار می‌کنند و به شهرها هجوم می‌آورند. با هجوم مردم به شهرها، خطر آلوده‌گی محیط زیست در شهرهای افغانستان نگران‌کننده است.

اخیراً مسوولان اداره محیط زیست در بدخشان گفته‌اند که اگر وضعیت همین گونه ادامه یابد، تا ده سال دیگر شهر فیض‌آباد، مرکز ولایت بدخشان، شهر کوچکی در شمال‌شرق افغانستان به یکی از شهرهای آلوده تبدیل می‌شود.

تراکم نفوس در این شهر کوچک سبب شده است که دریای کوکچه که از میان شهر عبور می‌کند، به شدت آلوده شود. بر اساس تحقیقاتی که انجام شده است، در آب دریای کوکچه میکروب‌هایی وجود دارد که با فیلتریشن بسیار بالا هم نمی‌شود آب را از وجود آن‌ها پاک کرد.

این معضل تنها در کابل و بدخشان نیست، روستا‌گریزی و رو‌آوردن مردم به شهرها در سراسر افغانستان به یک دشواری تبدیل شده است.

مردم روستا‌نشین به دلایل مختلف که در زیر به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنم، ترجیح می‌دهند که از روستا‌ها بگریزند و در شهرها ساکن شوند؛ روندی که غیر قابل کنترل است و دولت در برابر این وضعیت برنامه‌های کارا و لازم ندارد.

نا‌امنی:

ناامنی دلیل عمده فرار مردم از روستاها است. مردم از جنگ می‌گریزند و به جاهای امن پناه می‌برند. از ولایات به کابل می‌آیند و از روستاها و ولسوالی‌های نا‌امن به مرکز ولایات پناه می‌برند.

مردم برای حفظ جان‌شان ترجیح می‌دهند زادگاه خود را رها کنند، به امید یافتن پیغوله امن مسافر می‌شوند. هر جایی که نا‌امنی بروز می‌کند، حضور تفنگ‌داران غیر‌مسوول هم حتمی است و این مسأله با توجه به وجود اختلاف‌ها در میان مردم، عرصه زنده‌گی را برای برخی از مردم تنگ می‌کند و مردم مجبور می‌شوند به شهر رو بیاورند.

هم‌چنان در برخی مواقع باج‌دهی و تهیه آب و نان برای گروه‌های سلاح‌به‌دست ـ البته نیروهای قوای مسلح شامل این ترکیب نیست ـ عامل دیگری است که مردم را به روستا‌گریزی وا می‌دارد. این عوامل وقتی یک نفر را مجبور به انجام ترک روستا ساخت، دیگران از او تقلید می‌کنند و دست به مهاجرت‌های کتله‌ای می‌زنند.

هم‌چنان برخی‌، با نیروهای دولتی کار می‌کنند و پس از ختم مأموریت‌شان به دلیل تهدید از جانب مخالفان مسلح دولت مجبور می‌شوند که در شهر‌ها مسکن‌گزین شوند و به روستاهای خود مراجعه نکنند.

فقر و بیکاری:

بخشی از مردم به دلیل نبود کار در روستاها و افزایش فقر، ادامه سکونت‌شان در روستاها را نا‌ممکن می‌دانند و به امید یافتن کار و داشتن در‌آمد دوامدار به شهرها می‌آیند.

هر‌چند دولت افغانستان از طریق تطبیق پروژه‌های مختلف تلاش کرده است که زمینه کار را برای مردم فراهم کند، اما پروژه‌های مقطعی نمی‌تواند زمینه کار دایمی را برای مردم فراهم کند.

نبود خدمات رفاهی:

توسعه و عرضه خدمات در بخش‌های مختلف مانند خدمات صحی، آموزشی، امنیتی، برق‌رسانی، عدلی و قضایی از اولویت‌های دولت و نهادهای حامی دولت بوده است. دولت تلاش کرده تا با اعمار زیر‌ساخت‌ها، به مردم در بخش‌های یاد شده مطابق نیاز خدمات ارایه کند، اما خدمات دولتی اندک بوده و از کیفیت لازم برخور‌دار نیست. مردم به امید دریافت خدمات دولتی، از روستاها می‌گریزند و به شهرها رو می‌آورند.

از سویی هم بخشی از کسانی که از مهاجرت بر‌می‌گردند، به دلیل نبود خدمات لازم اجتماعی ترجیح می‌دهند در شهرها بمانند و از رفتن به روستاها خودداری می‌کنند.

حوادث طبیعی:

در برخی مناطق حادثه‌خیز مانند بدخشان، مردم برای فرار از حوادث تلاش کرده‌اند به جای مصون پناه ببرند که شهرها از این لحاظ مصون‌تر هستند.

دیده شده است که وقتی ساکنان روستایی، با خطر سیلاب، برف‌کوچ و یا لغزش زمین روبه‌رو بوده و نیاز به اسکان داشته‌اند، به جای این‌که در مناطق روستایی برای آن‌ها محل مصون در نظر گرفته شود، برخی از این روستا‌نشینان از سوی ادارات دولتی به اطراف شهرها آورده و اسکان مجدد شده‌اند. این موارد را بیش‌تر در مرکز بدخشان می‌شود در تپه‌های اطراف شهر دید. شلترهایی که از سوی مؤسسات و دولت برای کسانی که به اسکان مجدد نیاز داشته‌اند، ساخته شده است، توجه هر‌کسی را جلب می‌کند، در حالی که این تپه‌ها باید نهال‌شانی می‌شد تا ساحات سبز توسعه می‌یافت.

وقتی تراکم جمعیت در شهرها افزایش می‌یابد، پیامدهای نا‌گواری را متوجه محیط زیست می‌سازد.

در شهرها ارایه خدمات شهرداری‌ها متناسب با افزایش جمعیت نیست. خدمات اندک است و تشکیلات شهرداری‌ها محدود‌. ارایه خدمات شهری با توجه به هجوم سیل‌آسای مردم به شهرها، از سوی شهرداری‌ها اندک است.

آلوده‌گی محیط زیست

یکی از عوامل عمده افزایش آلوده‌گی‌های محیط زیست در شهرها، تراکم جمعیت است. دولت قادر به ارایه خدمات هم‌آهنگ با افزایش جمعیت در شهرها نیست و این مسأله سبب شده است که میزان آلوده‌گی‌ها افزایش بیابد. آلوده‌گی آب‌های روی زمینی و زیرزمینی، تراکم کثافات، آلوده‌گی صوتی و ترافیک سنگین در برخی از شهرهای مانند کابل همه و همه نتیجه تراکم جمعیت در شهرها و فرار از روستاها است.

اعمار منازل خودسر:

اعمار خانه‌های خود‌سر و خلاف ماسترپلان و نقشه دولتی در برخی از شهرها، نیز نتیجه تراکم نفوس در شهرها است.

مردم وقتی به شهرها می‌آیند، به داشتن سرپناه نیاز اشد دارند، به این خاطر تلاش می‌کنند تا در حاشیه شهرها در محل‌های ارزان زمین بخرند و خانه اعمار کنند. این کار سبب شده است که دامنه کوه‌ها، ساحل دریاها و تپه‌های مجاور به شهرها به محل‌های مسکونی خود‌سر تبدیل شود. از آن‌جایی که در این مناطق خدمات عرضه نمی‌شود، این مسأله به آلوده‌گی محیط زیست کمک کرده است. هم‌چنان جاهایی که باید ساحات سبز باشد و نهال غرس شود، به محل سکونت تبدیل شده است. دولت افغانستان در سال‌های پسین نتوانسته است این وضعیت را مدیریت کند.

نا‌آشنایی با فرهنگ شهر‌نشینی:

بدون تردید، نحوه زنده‌گی در روستاها و شهرها فرق می‌کند. کسانی از روستاها به شهر می‌آیند، هیچ آموزشی در مورد فرهنگ شهر‌نشینی به آن‌ها داده نمی‌شود. آن‌ها به حفظ محیط زیست در شهر کم‌تر توجه می‌کنند و با همان بی‌تفاوتی روستا برخورد می‌کنند. این مسأله سبب شده است که میزان آلوده‌گی بالا برود.

بیکاری در شهرها:

ادعایی وجود دارد که در برخی از روستاهای افغانستان در فصل کار خصوصاً فصل برداشتن محصولات زراعتی، کارگر یافت نمی‌شود، اما در شهرهای افغانستان در هر چهار‌راه روزانه با قطاری از بیکاران بر‌می‌خوریم که در انتظار یافتن کار هستند.

جرایم جنایی:

بیکاری و نبود منابع در‌آمد برای خانواده‌ها در شهرهای افغانستان، زمینه ابزاری شدن افراد برای گروه‌های جنایت‌کار را فراهم می‌کند. در جایی که تراکم جمعیت وجود دارد، ردیابی افراد مخرب برای پولیس هم دشوار است. طوری که دیده می‌شود، در شهرهای متراکم میزان جرایم بلند است و عاملان جرایم هم به آسانی قابل پی‌گیری نیستند.

از سویی هم خالی شدن روستاها از سکنه، به تخریب ساحات سبز، خشکیدن درختان و رکود دام‌پروری می‌انجامد، میزان تولیدات زراعتی کاهش پیدا می‌کند و سطح نیاز به محصولات وارداتی بیش‌تر می‌شود.

برنامه‌های تطبیق شده دولت نتوانسته است خدمات لازم را برای ساکنان روستاها فراهم کند، بنابراین روستانشینان به امید دسترسی به خدمات مورد نیاز در شهرها، ده‌ها را ترک می‌کنند.

با توجه به این‌که میزان نا‌امنی‌ها رو به افزایش است، بی‌قانونی و حاکمیت سلاح هم‌چنان بر روستا‌ها سایه می‌افگند. خطر روستا‌گریزی روز‌به‌روز بیش‌تر می‌شود و شهرها متراکم می‌گردد. اگر دولت نتواند مکانیزم‌های مؤثر برای ارایه خدمات به روستا‌نشینان را روی بگیرد، میزان فرار از روستاها بیش‌تر می‌شود و وضعیت محیط زیست در شهر‌ها با توجه به میزان بلند جمعیت و خدمات اندک، وخیم‌تر خواهد شد.

دولت باید برنامه‌هایی را روی دست بگیرد که برای مردم روستا‌نشین زمینه کار خلق کند، محصولات زراعتی‌شان ارزش پیدا کند و از میزان فرار از روستا‌ها بکاهد. دولت باید به تأمین امنیت، حاکمیت قانون و حکومت‌داری خوب در محلات بیش‌تر توجه کند و میزان خدمات صحی و آموزشی را تقویت بخشد. متشبثان خصوصی را به سرمایه‌گذاری در بخش دام‌پروری، تولید لبنیات و استخراج معادن تشویق کند و خدمات برق‌رسانی به روستاها را افزایش دهد. برای اتصال روستا‌ها به مراکز ولسوالی‌ها و شهرها کار کند و از حاکمیت افراد مسلح غیر‌مسوول که بر دوش مردم سنگینی می‌کند، بکاهد. در بخش آبیاری ساحات قابل زرع، عصری‌سازی زراعت و کشت گیاهان طبی پر‌عاید برنامه‌های مؤثر طرح و تطبیق کند.

اگر کارهای مؤثر انجام نشود، محصولات زراعتی دهقانان هم‌چنان بی‌ارزش باقی بماند، خدمات لازم برای روستانشینان ارایه نگردد و به محرومیت‌های مردم روستا‌نشین نقطه پایان گذاشته نشود، ذوق شهر‌نشینی مردم را به ترک روستاها وا می‌دارد و شهرها متراکم، آلوده و غیر قابل کنترل می‌شود و محیط زیست وضعیت بدتر از اکنون خواهد داشت.

از سویی هم به این مسأله در رسانه‌های افغانستان کم‌تر پرداخته می‌شود، در حالی که نیاز است تبلیغات وسیعی در بخش مزایای زنده‌گی در روستاها و پیامدهای مهاجرت مردم به شهرها صورت بگیرد تا از فرار مردم از روستاها کاسته شود و دولت بتواند خدمات لازم شهری را در شهرهای بزرگ بیش‌تر بسازد تا از میزان آلوده‌گی محیط زیست در شهرها جلوگیری به عمل آید.

برچسب ها

مطالب مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن